Hoefbevangenheid bij het paard: tijdig herkennen en behandelen

Wat is hoefbevangenheid bij paarden?

Hoefbevangenheid is een pijnlijke ontsteking van het hoefleder, die niet door bacteriën wordt veroorzaakt, maar door een ontregelde stofwisseling of overbelasting van de ledematen. Er worden twee vormen onderscheiden: acute hoefbevangenheid en chronische hoefbevangenheid, die gekenmerkt wordt door acute aanvallen.

Symptomen – eerste tekenen van hoefbevangenheid herkennen

Een acute aanval van hoefbevangenheid verloopt in twee fasen: de initiële fase blijft eerst zonder symptomen, het paard toont geen zichtbare pijn. Daarom blijft hoefbevangenheid vaak meerdere dagen onopgemerkt bij de eigenaar, terwijl de algemene toestand geleidelijk verslechtert.

Pas in de ontstekingsfase komen er duidelijke symptomen naar voren: het paard heeft pijn in de hoeven en ledematen en zal dit compenseren door gewicht te verplaatsen (het zogenaamde ’trachtenvoeten‘). Hierdoor wordt het optillen van de hoeven moeilijk tot onmogelijk. De algemene toestand van het paard verslechtert zo sterk dat het zelfs minder voer gaat opnemen. Paarden met zeer hevige pijn gaan vaak liggen en tonen koliekachtig gedrag.

Een ander belangrijk teken van hoefbevangenheid is de hoef zelf: de dierenarts zal met een visiteertang de hoefzool indrukken. Als het paard bij deze test wegschrikt, is dit een duidelijk teken van hoefbevangenheid. Door de ontsteking en verhoogde pulsatie in de hoef voelt deze ongebruikelijk warm aan, wat vooral bij de kroonrand merkbaar is.

Bij chronische hoefbevangenheid is de algemene conditie meestal niet verstoord, maar er treden regelmatig hoefbevangenheidaanvallen op. De stofwisseling staat onder grote druk en reageert bij minimale onevenwichtigheid met een acute aanval. De hoornkwaliteit van de hoef wordt steeds slechter en de witte lijn verbreedt zich. Door de veranderde gang bij hoefbevangenheid zal ook het hoornkapje vervormen. In het ergste geval is het hoefleder zover beschadigd dat het hoefbeen eerst zakt, vervolgens roteert en tegen de zool drukt. Hierdoor bollt de zool naar beneden. Als de druk te groot wordt, kan het hoefbeen door de zool heen breken, wat leidt tot het zogenaamde „uitschoeien“. Uitschoeien kan voor veel paarden een doodvonnis betekenen.

Oorzaken van hoefbevangenheid bij paarden

Ook al worden vaak overgewichtige en daardoor ongetrainde paarden getroffen door hoefbevangenheid, is overgewicht niet de enige oorzaak. Verschillende soorten hoefbevangenheid worden namelijk veroorzaakt door uiteenlopende factoren: we onderscheiden voeding gerelateerde hoefbevangenheid, hoefbevangenheid door inspanning en vergiftigingsgerelateerde hoefbevangenheid.

Voeding gerelateerde hoefbevangenheid:

Als het paard vanwege onjuiste paardenvoeding en onvoldoende beweging vetophopingen krijgt, raakt de stofwisseling ontregeld. Het paard verliest de balans in de suiker- en insulinehuishouding, waarna het uitgescheiden insuline de bloedsuikerspiegel niet meer reguleert. Daarbij komt dat de vetophopingen hormonen uitscheiden die op hun beurt de afgifte van het stresshormoon cortisol stimuleren. Het lichaam is dus voortdurend gestrest totdat ontstekingsstoffen gezonde lichaamscellen doden. De ontsteking wordt chronisch, lever en nieren raken overbelast door de ontgifting en raken beschadigd. Op termijn ontstaat er uiteindelijk ook een ontsteking in de hoeflederhuid, wat leidt tot voeding gerelateerde of hormonaal geïnduceerde hoefbevangenheid.

Hoefbevangenheid door vergiftiging:

Hoefbevangenheid kan ook worden veroorzaakt door niet afgevoerde gifstoffen. Als de oorzaak niet wordt weggenomen raken de ontgiftingsorganen overbelast. Meerdere factoren kunnen leiden tot vergiftiging:

• Opname van toxines zoals schimmels, pesticiden, giftige planten
• Kolieken
• Maag-darmziekten
• Medicijnen
• Nabijgeboortegedrag bij fokmerries

Hoefbevangenheid door inspanning:

Het hoefleder kan ontsteken als gevolg van een duurzaam te hoge belasting, bijvoorbeeld bij overmatig of onjuist training. Ook het voortdurend lopen op harde, onverzettelijke grond kan leiden tot overbelastingshoefbevangenheid, net als verkeerde belasting. Slechte hoefverzorging en hoeffouten leiden tot verminderde doorbloeding en daardoor overbelasting van de hoefstructuren.

Hoefbevangenheid behandelen: Is een aanval van hoefbevangenheid een doodvonnis?

Na een klinisch onderzoek met palpatie en beoordeling van de algemene toestand, kan de dierenarts daarnaast een röntgenfoto en een venografie (afbeelding van de bloedvaten met behulp van contrastvloeistof) uitvoeren om de ernst van de hoefbevangenheid vast te stellen.

Over het algemeen zouden de symptomen na twee tot 14 dagen moeten afnemen. De sterftecijfers bij paarden met hoefbevangenheid zijn echter relatief hoog, namelijk 33 %, zoals een Deens onderzoek naar de levensverwachting van paarden met hoefbevangenheid heeft aangetoond¹.

Hoe kun je een acute aanval van hoefbevangenheid behandelen? Door het krachtvoer te reduceren en de hoeven te koelen. Daarbij helpt niet alleen een koud waterbad, maar er kunnen ook koelende hoefklokken, beenbeschermers en bandages worden gebruikt.

Om de druk op de pijnlijke zool te verminderen, zijn zachte, zandige ondergronden, dik strooisel en gevoerde windels zinvol. Ook hoefschoenen met dikke, gepolsterde inlegzolen zijn waardevolle hulpmiddelen. Een dikke vulling vermindert de trekkracht op de buigpees en ontlast het hufbeen. Zo kan rotatie van het hoefbeen worden tegengegaan.

Deze maatregelen moeten aanhouden totdat de symptomen afnemen en het paard pijnvrij loopt. Indien mogelijk, moet het gebruik van pijnstillers worden vermeden, zodat de symptomen niet worden gemaskeerd en de stofwisseling niet extra wordt belast.

Creëer balans tussen voeding en beweging om hoefbevangenheid te voorkomen

Om te voorkomen dat de stofwisseling ontspoort en er een ontsteking van de hoeflederhuid ontstaat, is een evenwicht tussen beweging en behoeftengerichte voeding noodzakelijk. Leer hier hoe een behoeftengerichte paardenvoeding eruitziet.

Als het paard al een hoefbevangenheidaanval heeft gehad, zijn lever en nieren niet meer in staat om het lichaam zelf te ontgiften. Mattigheid, prestatieverlies, blaasvorming, koliek, prikkelbaarheid en stemmingswisselingen zijn al voortekenen van hoefbevangenheid. Ondersteun gericht de stofwisseling en een goede doorbloeding. Verminder daarnaast de zetmeel- en suikergehaltes in de voeding om het insuline- en bloedglucosegehalte weer in evenwicht te brengen.

Beweging is voor paarden met hoefbevangenheid essentieel om energie te verbranden, de bloedsuikerspiegel op peil te houden en de doorbloeding te bevorderen. Regelmatige, gelijkmatige beweging helpt bij het gewichtbeheer en ondersteunt het herstel na een aanval van hoefbevangenheid. De beweging moet zo snel mogelijk na een acute aanval weer worden opgepakt. Ga hierbij echter voorzichtig te werk:

• Leid het paard alleen zolang het pijnvrij loopt
• Verhoog de duur van de belasting langzaam, maar gestaag
• Als het voor het paard te veel wordt, moet de belastingsduur worden teruggebracht
• Kies zachte ondergronden of dik gevulde hoefschoenen
• Vermijd scherpe bochten en loop veel rechtuit
• Vermijd maximale belastingen, gelijkmatige stapbeweging is beter
• Ga niet wandelen onder medicatie-invloed en laat het paard niet onder pijnstillers op de paddock, waar het zich kan overbelasten.

Op de wei krijgt het paard weliswaar veel vrije beweging, maar vers gras kan de bloedsuiker- en insulinewaarden verhogen. Om te voorkomen dat het paard met hoefbevangenheid enorme hoeveelheden suikerrijk gras binnenkrijgt, kan een muilkorf of een voederbeperker de voederopname reguleren.

Bronnen:

¹N. Luthersson, M. Mannfalk, T. Parkin, P. Harris: Laminitis: Risk Factors and Outcome in a Group of Danish Horses, URL: https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0737080615300125 (Stand: 15.03.2024).